X Ense Het Andere Werken

Het Wood Wide Web: Handelen zit diep geworteld

 

Onder de grond helpen bomen en schimmels elkaar in een Wood Wide Web, vertelde internetpionier Marleen Stikker zondagavond in het tv-programma Zomergasten. Een wat??? ,,De acacia’s waarschuwen elkaar voor giraffen”, legt een boomdeskundige verder uit.

Het was voor duizenden tv-kijkers iets waar ze tot zondagavond nog nooit van gehoord hadden: een ondergronds netwerk van schimmels, een Wood Wide Web. Het was ook goed nieuws, want als bomen en schimmels elkaar helpen en de natuur dus altruïstisch (onzelfzuchtig) is, kunnen we er misschien wel op vertrouwen dat de mens dat ook is, stelde Zomergast Marleen Stikker.

Er werd tot ver na het einde van het tv-programma over doorgepraat op sociale media en maandag bij de koffieautomaat. Want gaat het er ondergronds echt wel zo lieftallig aan toe?

Stikker, directeur van Waag, een sociale onderneming die technologische oplossingen zoals de Fairphone bedenkt, liet zondag in het drie uur durende tv-programma een animatie zien over samenwerkende bomen en planten. Met een ondergronds netwerk van schimmeldraden in en om hun wortels waarschuwen bomen en planten elkaar voor gevaar, voedt de oudere ‘moederboom’ de jongere en schenken stervende bomen hun resterende voedsel aan vitale bomen. Als een erfenis. Altruïstisch, vond Stikker.

Jørn Copijn, boomdeskundige en landschapsarchitect, is bekend met het fenomeen dat bomen elkaar helpen. ,,Ik ken verhalen uit Afrika waar de acacia’s elkaar waarschuwen als giraffen verderop aan de plant knabbelen. Gealarmeerd maken die een bittere stof aan, zodat de takken niet meer lekker zijn als de giraffen bij hen zijn aangekomen. ,,En als aan de ene kant van een bos bomen worden gekapt, beginnen bomen verderop vocht vast te houden. Als verdedigingsmechaniek.”

Vincent Merckx, werkzaam bij natuurhistorisch museum Naturalis in

Leiden, is gespecialiseerd in interacties tussen schimmels en planten. ,,Onderzoek heeft aangetoond dat een boom aan honderden, soms wel duizend schimmels is verbonden. De boom ernaast zal, afhankelijk van de soort, voor een aanzienlijk deel diezelfde schimmels hebben, waardoor een netwerk ontstaat.” Een netwerk omvat normaal gesproken tientallen meters, met uitschieters naar enkele kilometers, schat Merckx. Behalve dat de schimmels voedingsstoffen aanleveren, beschermen ze de gewassen ook tegen ziektes en droogte.

Alleen maar voordelen, zou je denken. Toch was in het fragment te zien dat organismen zich ook behoorlijk kunnen misdragen via het netwerk. Door als een parasiet alleen voedingsstoffen te onttrekken, of zelfs elkaar te vergiftigen.

Merckx ziet vooral een zakelijke wereld. ,,De schimmel voorziet de plant van fosfor en stikstof, en krijgt uitbetaald in koolstof. Als een goedkoper schimmelwerk, dat minder koolstof eist, zich aandient, beëindigt de plant de samenwerking. En ja, bomen helpen elkaar, maar dat gebeurt alleen bij de eigen soort. Niet bij ‘vreemde bomen’.”

Merckx is gepromoveerd op de donkere kant van schimmelnetwerken: planten die hun schimmels niet betalen voor voedingsstoffen. Hoe herken je een saboteur? ,,Het levende voorbeeld daarvan zijn kleine plantjes met een bloem, maar zonder groene bladeren. Doordat fotosynthese (de omzetting van koolstofdioxide naar glucose door zonlicht, red.) zonder bladgroen niet mogelijk is, weet je dat ze volledig op de schimmels leunen.”

Meedogenloos

Het kan er in de natuur meedogenloos aan toegaan, zegt Copijn. ,,Ik ben nu op Vlieland, en zie dat de Japanse rugosaroos momenteel de natuurlijke vegetatie aan het overwoekeren is. Maar de natuur zal haar werk doen. Op een gegeven moment komen de rozen water tekort in deze duingrond en moeten ze plaatsmaken voor andere soorten.”

Het is ook niet zwart of wit in de natuur, zegt hij. ,,Zo zijn beuken erg dominant en proberen ze eiken te verdringen door over hun bladerdek heen te groeien. Zonder licht sterft de eik. Dat lijkt hard, maar de insecten en spechten varen wel bij een florerende beuk.”

Mensen

En wat betekent dat dan voor de hoop op altruïsme bij mensen? Paul van Lange, hoogleraar Psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, heeft veel onderzoek gedaan naar sociaal gedrag. Hij ziet het positief in. ,,In tegenstelling tot wat lange tijd werd gedacht, toont onderzoek dat mensen ontzettend altruïstisch handelen. Zeker als dat wordt aangewakkerd door empathie.”

,,Bij vijfjarigen merk je dat al, zij willen Bambi helpen. Bij volwassenen zie je dat terug in de commotie over de hongerige dieren bij de Oostvaardersplassen. En je weet vast nog wel de foto van dat verdronken vluchtelingenjongetje. Dat soort beelden beklijft ontzettend. Zelfs de kleur van zijn shirt heb je waarschijnlijk opgeslagen.”

Maar, empathie is een vluchtige emotie, onderkent Van Lange. Daarbij is altruïstisch gedrag sterk onderhevig aan omstandigheden, legt hij uit. Wanneer wordt de mens een saboteur? ,,Bijvoorbeeld op de Wallen in Amsterdam. Daar is de kans op altruïstisch gedrag een stuk kleiner dan in het normale leven, door een heel specifieke combinatie van alcohol in het bloed, groepsvorming en minder sociale controle door afwezigheid van licht.”

Het artikel is van Virginia Groenendijk uit het AD van 13 augustus 2018.

%d bloggers like this: